Kryjówka białego węża – dziedzictwo z odrobiną jadu

Co czyni film kultowym? Jego nostalgiczna wartość? Nieprzystawalność do nużących ram gatunkowych? A może właśnie ostentacyjne ich powielanie? W historii kina wiele filmów dopiero po latach znalazło widzów gotowych je docenić. W latach 80. publiczność nie była jeszcze gotowa na kampowe przearanżowanie wampirycznych tropów, jakie oferował film Kryjówka białego węża. Dziś rzesze koneserów kina „dobrego inaczej” przyjmują go z otwartymi ramionami.

Obok filmów Kena Russella trudno przejść obojętnie. Jego twórczość jest tak silnie wystylizowana, autorska i odbiegająca klasycznym normom gatunkowym, że można ją albo kochać, albo jej nienawidzić. Reżyser przez lata działalności wzbudzał liczne kontrowersje, a w prasie przylgnął do niego przydomek „Enfant terrible”. Znany był z balansowania na granicy dobrego smaku, lubował się w ekstrawaganckich rozwiązaniach formalnych. Z chęcią sięgał po biografie znanych postaci historycznych, a także do kanonu brytyjskiej literatury. Jedni wnosili sprzeciw wobec jego obrazoburczych przedstawień uznanych kompozytorów, w których Richard Wagner zmienia się w nieumarłego wampira, a Franz Liszt lata statkiem kosmicznym przypominającym organowe piszczałki. Innych szokował hedonizm reprezentowany przez lorda Byrona i Percy’ego Shelleya w filmie Gotyk. Russell z chęcią stawał w sprzeczności do obowiązujących standardów, burzył mity i ściągał postaci historyczne z ich wygodnych piedestałów.

Charakterystyczne było dla niego także łączenie skrajności: sacrum i profanum, sztuki wysokiej i popkultury. Nie unikał również tematów uznanych za tabu. Po premierze filmu Diabły, powszechnie uznanego za najlepszy w filmografii twórcy, w Wielkiej Brytanii wybuchła prawdziwa histeria. Dzieło podejmujące tematykę nadużyć władzy w Kościele katolickim zostało znacząco okaleczone przez cenzurę, a na ulicach odbywały się protesty obrażonych purytanów. Niemniej film stanowi doskonałą syntezę cech charakterystycznych dla twórczości Russella. Przepełniony jest odważnie pokazywaną erotyką i łączy podniosły ton sakralnego rytuału z krzykliwą estetyką. Natłok wizualny z jednej strony potęguje lęk, z drugiej wprowadza chaos i dezorientację. Brytyjczyk z chęcią łamał także schematy kina gatunkowego, korzystał jednak z jego utartych klisz w celu poddania ich parodii. Podobnie dzieje się także w jednym z późniejszych dzieł reżysera, Kryjówce białego węża.

Zobacz również: Wiklinowy mąż – recenzja przedpremierowa filmu. Mąż na zamówienie

Kryjówka białego węża
kadr z filmu Kryjówka białego węża

Kiedy próby ekranizacji stokerowskiej Draculi legły w gruzach, Russell sięgnął po inną powieść z dorobku Irlandczyka, tym razem tę uznaną za jego najmniej udaną: Leże białego robaka. Stosunkowo niska popularność materiału źródłowego oraz jego wątpliwa jakość dawały szerokie pole dla twórczej innowacji. Tym razem Russell nie szargał żadnych świętości. Z literackiego pierwowzoru w filmie zachowała się więc tylko garść tropów fabularnych. Akcja osadzona została w prowincjonalnym angielskim miasteczku i przeniesiona do współczesności, gdzie brytyjska obyczajność zderza się z pogańskimi wierzeniami.

Film rozpoczyna wydobycie spod ziemi ogromnej gadziej czaszki oraz otaczających ją ruin pradawnej świątyni. Odkrycia dokonuje młody archeolog, Szkot Augus Flint, który prowadzi wykopaliska na działce przylegającej do przytulnego pensjonatu. Pracują w nim siostry Trent, po tajemniczym zaginięciu rodziców zmuszone do samodzielnego dbania o rodzinny biznes. Znalezisko Flinta przyciąga uwagę tajemniczej piękności Lady Sylvii Marsh. Przybywa ona do miasteczka wcześniej, niż ma to w zwyczaju. Główną obsadę dopełnia Lord James D’Ampton, potomek wzorowanego na świętym Jerzym lokalnego bohatera i poskromiciela gigantycznego węża, który miał przed wiekami terroryzować społeczność miasteczka. Okaże się jednak, że pokryte łuskami monstrum nie zostało unicestwione raz na zawsze. Wystarczy jeden wierny wyznawca, by starożytne bóstwo wróciło do życia. Szybko wyjdzie na jaw, że fascynacja, jaką lady Sylvia darzy wykopaną czaszkę, nie jest przypadkowa. Kobieta jest przedstawicielką starożytnej sekty, a ze czczonym przez nią potworem łączy ją więcej niż się na pozór wydaje.

Zobacz również: Victorian Psycho – recenzja filmu. Wiktoriańska masakra

Kryjówka białego węża
kadr z filmu Kryjówka białego węża

Film osadza się na łatwym do rozpoznania schemacie gatunkowym. Russell garściami czerpie z dorobku studia Hammer oraz hollywoodzkiej klasyki, tworząc dzieło balansujące na granicy parodii. Fabuła rozwija się nierzadko w nielogiczny sposób, motywacje bohaterów nie są do końca jasne, a wykorzystane efekty specjalne pozostawiają wiele do życzenia. Kły są szczególnie ostre, zwroty akcji przewidywalne, a wskrzeszone monstrum zamiast straszyć, wzbudza raczej uśmiech na twarzy. W tym szaleństwie jest jednak metoda. Przydatna będzie w tym miejscu kategoria kampu, zjawiska łączącego wizualny eksces, pastisz oraz daleko posuniętą umowność. W twórczości Russella realizacje podobnych założeń można odnaleźć w niemal każdym filmie. Ostatnią rzeczą, o którą można by go podejrzewać, jest subtelność. Reżyser wykorzystuje rozpoznawalne wzorce, tworzy schematyczne postaci, ekstrawaganckie kostiumy i scenografię, a nawet podaje w wątpliwość normatywną płciowość. Nie omieszka także wprowadzić komentarza natury społeczno-politycznej.

Zobacz również: Miłość, śmierć i dojrzewanie w Camp Miasma – recenzja filmu. Ciała i płyny ustrojowe

Kryjówka białego węża wpisana w kontekst swojego czasu staje się przewrotnym przykładem kina dziedzictwa, szczególnie popularnego za rządów Margaret Thatcher. Film jest autorefleksyjną parodią „jakościowej” brytyjskiej kinematografii. Dokonuje się to już w samej fabule, gdzie wyraźnie zarysowany zostaje konflikt między tradycyjną „brytyjskością”, a „prymitywnym” antycznym kultem. Uosobieniem pierwszej z nich będzie postać Jamesa. Reprezentuje on pojmowaną patriarchalnie męskość, chrześcijańskie wartości oraz tęsknotę za imperialną przeszłością. W opozycji do niego stać będzie lady Sylvia, przedstawicielka antycznego kultu. Utożsamia ona namiętności stłumione w imię cywilizacji, jest kobietą wyzwoloną, niezależną i wyłamującą się z norm płciowych. Stanowi zagrożenie dla ustabilizowanego systemu, w jakim funkcjonuje miasteczko. Uwodzi młodego harcerza reprezentującego wartości rodzinne oraz młodzieńczą niewinność, jak i policjanta, a więc przedstawiciela męskiej władzy. Oprócz bycia potworem sensu stricto lady Sylvia staje również w kontrze do zastanego porządku społecznego. Nie ma przecież nic bardziej niepokojącego niż kobieca seksualność.

Kryjówka białego węża
kadr z filmu Kryjówka białego węża

Nie sposób nie dostrzec w filmie wyraźnie freudowskich fascynacji. Represyjne normy społeczne stają w opozycji do pierwotnego erotyzmu, objawiającego się w snach i wizjach. W przeciwieństwie do Stokera, Russell przedstawia je jednak z wyraźnym przymrużeniem oka. Piękna kobieta przeobrażająca się w wampirycznego węża-giganta stanowi groteskową kulminację wiktoriańskich lęków dotyczących „nowej kobiecości”. Również sam James, mający budzić szacunek ze względu na swoją pozycję społeczną oraz mundur (jest oficerem RAF-u), budzi raczej politowanie. Z wyraźną przesadą stawia siebie w roli moralnego autorytetu. Z założenia ma być bohaterem, rycerzem w lśniącej zbroi, który spełnia powołanie nadane mu przez przodków. Ostatecznie jednak lwia część działań mających na celu poskromienie bestii spada na barki sióstr Trent oraz Augusa, a więc przedstawicieli niższej klasy społecznej.

Kryjówka białego węża to film spod sztandaru „tak złe, że aż dobre”, kicz i niedociągnięcia fabularne nie są jednak kwestią braku kompetencji twórców, a raczej przemyślanym wyborem. Russell wykorzystuje szereg strategii estetycznych charakterystycznych dla swojego autorskiego stylu i tworzy dzieło, dające wielopoziomowe pole do interpretacji, a zarazem będące przykładem taniego kina gatunkowego. Niektórzy w postaci krwiożerczej Lady Sylvii widzą podobieństwo do Żelaznej Damy, a cały film odczytują jako próbę zrozumienia fenomenu thatcheryzmu. Dla innych będzie to wyłącznie kampowy horror. W tym też wydaje się tkwić siła Kryjówki. Nadaje się ona do pogłębionej i zupełnie poważnej analizy, a z drugiej strony może też być źródłem bezrefleksyjnej rozrywki.

Wygnany na obrzeża głównego nurtu Russell pod koniec kariery tworzył głównie filmy niezależne. Z upodobaniem sięgał po literackie inspiracje, tworząc z nich samoświadome widowiska. Kryjówka białego węża w chwili premiery spotkała się z mieszaną recepcją ze strony krytyki. Film po latach wyrobił sobie jednak status kultowego. Szczególną popularność zyskał dzięki obecności w ramówce kanału Sci-Fi Channel. Można również doszukać się informacji o specjalnych pokazach, których uczestnicy przebierali się za ulubione postaci. Również dzisiaj absurdalna historia o gigantycznym wężu intryguje nowe rzesze widzów. Kto nie lubi queerowych węży-wampirów?

Fot. główna: materiały prasowe

Subskrybuj
Powiadom o
guest

0 komentarzy
Najstarsze
Najnowsze Najpopularniejsze
Inline Feedbacks
Pokaż wszystkie komentarze